Om de vier jaar vormen de indrukwekkende zeilschepen van The Tall Ships Races het decor van een maritiem volksfeest in Antwerpen. Achter de sierlijke masten en het spektakel op de Schelde schuilt echter een veel minder bekend verhaal. De internationale zeilwedstrijd draait in de eerste plaats om sail training: jongeren uit verschillende landen varen samen aan boord van traditionele opleidingsschepen, leren verantwoordelijkheid opnemen, samenwerken en ontdekken andere culturen. Voor veel deelnemers is de persoonlijke ervaring belangrijker dan het wedstrijdelement zelf.
Een van de schepen die die doelstelling al bijna dertig jaar mee uitdraagt, is de Belgische T/S Rupel. De tweemastschoener vierde dit jaar haar dertigste verjaardag én nam opnieuw deel aan The Tall Ships Races in Antwerpen. Voor schipper Jan Vandenborne kreeg deze editie een bijzondere betekenis. Na bijna drie decennia neemt hij afscheid als schipper tijdens de Tall Ships Races. Daarmee sluit hij een hoofdstuk af dat veel verder reikt dan het varen alleen.
Jan Vandenborne was er al bij toen de Rupel in 1998 voor het eerst deelnam aan de Tall Ships Races. Wat begon als een maritiem avontuur groeide uit tot een levenswerk. Niet de wedstrijd stond daarbij centraal, maar de jongeren die aan boord de kans kregen om zich te ontwikkelen.
“Ik was meteen verkocht,” vertelt hij. “Tijdens de Tall Ships Races draait het vooral om de jongeren. Ze leren niet alleen zeilen, maar ontwikkelen ook verantwoordelijkheidszin en leren samenwerken.”
Meer dan leren zeilen
Onder zijn leiding groeide de Rupel uit tot een opleidingsschip waar inmiddels meer dan duizend jongeren de kans kregen om mee te varen. Bijzondere aandacht gaat daarbij naar jongeren voor wie deelname financieel minder vanzelfsprekend is. Voor velen betekent een tocht aan boord een eerste kennismaking met verantwoordelijkheid, samenwerking en het leven op zee. Aan boord leren ze navigeren, wachtlopen en samenwerken, maar misschien nog belangrijker is het zelfvertrouwen dat velen er opbouwen.
Naast de Tall Ships Races organiseert de T/S Rupel ook tal van kortere vaartochten voor scholen, bijzondere doelgroepen en mensen met gezondheidsuitdagingen. Zo blijft het schip ook buiten de internationale wedstrijden een belangrijk sociaal en educatief project.
Vandenborne benadrukt al jaren dat een zeilschip mensen verandert. De rust op zee, de verantwoordelijkheid voor het schip en het leven in groep zorgen ervoor dat jongeren zichzelf vaak anders leren kennen. Voor sommigen vormt die ervaring zelfs een nieuw perspectief.
Dat sociale engagement sluit naadloos aan bij de filosofie waarmee de Rupel ooit werd gebouwd.
Geboren uit een sociaal project
De geschiedenis van de Rupel begint immers niet op een klassieke scheepswerf, maar bij vzw De Steenschuit in Boom. Begin jaren negentig kampte de Rupelstreek met zware werkloosheid na het verdwijnen van de steenbakkerijen en een groot deel van de scheepsbouw.
Om langdurig werkzoekenden opnieuw kansen te geven, richtten de VDAB en De Steenschuit een bijzonder opleidingsproject op. De bedoeling was tegelijk ambachtelijke scheepsbouw te bewaren én mensen opnieuw richting arbeidsmarkt te begeleiden. De bouw van de tweemastschoener Rupel werd het eerste grote project van die nieuwe werf.
Het schip werd in 1996 te water gelaten en groeide geleidelijk uit van dagtochten op de binnenwateren tot langere zeereizen op de Noordzee, Oostzee en Atlantische Oceaan. Sinds 2018 is de vzw Rupel eigenaar van het schip.
Een schip als hefboom
De Steenschuit bouwde niet alleen een schip, maar ook aan mensen. Langdurig werkzoekenden, later ook mensen met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt, kregen er opleidingen in houtbewerking, veiligheid, logistiek en andere technische vaardigheden. Het doel was steeds dezelfde: deelnemers opnieuw perspectief bieden op werk en maatschappelijke participatie. De organisatie evolueerde gaandeweg van een klassieke scheepswerf naar een breed sociaal opleidingscentrum.
Dat sociale DNA bleef ook zichtbaar aan boord van de Rupel. Vandenborne zag zijn rol nooit uitsluitend als schipper, maar evenzeer als begeleider van jongeren die soms voor het eerst verantwoordelijkheid kregen.
Internationale verbondenheid
De Tall Ships Races brachten de Rupel bovendien in contact met bemanningen uit de hele wereld. Een verhaal dat Jan Vandenborne graag vertelt, is de ontmoeting met het Omaanse opleidingsschip Shabab Oman. Toen tijdens een race een ernstig zieke jongere medische hulp nodig had, fungeerde de Rupel als taalbrug tussen de Franstalige bemanning en de Engelstalige arts aan boord van het Omaanse schip. Uit die samenwerking ontstond een blijvende vriendschap die bij elke nieuwe ontmoeting tijdens de Tall Ships opnieuw wordt bevestigd.
Laatste Tall Ships
Tijdens de Tall Ships Races 2026 in Antwerpen nam Jan Vandenborne afscheid van het evenement waaraan hij acht Antwerpse edities deelnam. Op 67-jarige leeftijd geeft hij de fakkel door aan een nieuwe generatie schippers. Wie hem kent, vermoedt echter dat hij nooit helemaal van de Rupel zal verdwijnen. Daarvoor is de verbondenheid met het schip en de vrijwilligerswerking te groot.
Een dubbel verlies
Het jubileum van de Rupel roept tegelijk gemengde gevoelens op. De Steenschuit, de organisatie die het schip bouwde en jarenlang een voorbeeld was van hoe maritiem erfgoed en sociale tewerkstelling elkaar konden versterken, ging uiteindelijk failliet. Daarmee verdween een bijzonder initiatief dat tientallen jaren mensen nieuwe kansen bood.
Ook het ambitieuze project voor de bouw van een replica van de Belgica, waarmee sinds 2013 werd gewerkt, kwam daardoor tot stilstand. De replica moest niet alleen het verhaal van Adrien de Gerlache levend houden, maar ook opnieuw langdurig werkzoekenden laten meebouwen aan Belgisch maritiem erfgoed. Vandaag lijkt dat project definitief stopgezet.
Een blijvende erfenis
Toch blijft de nalatenschap van De Steenschuit zichtbaar. Ze vaart nog altijd rond onder de naam T/S Rupel. Het schip herinnert eraan dat scheepsbouw meer kan zijn dan het bouwen van een romp alleen. Soms bouw je tegelijk aan vakmanschap, zelfvertrouwen en nieuwe toekomstkansen.
En precies daarin ligt misschien wel de grootste verdienste van Jan Vandenborne. Gedurende bijna dertig jaar maakte hij van de Rupel niet alleen een opleidingsschip, maar ook een plaats waar jongeren konden groeien. Niet door grote woorden, maar door samen de zeilen te hijsen, wacht te lopen en koers te zetten naar nieuwe horizonten. Dat is een erfenis die veel verder reikt dan de Tall Ships Races alleen.
